logo-samandehi

سیر تطور تاریخی مناظره‌های امام جواد (ع)

مناظره‌های ائمه (علیهم‌السلام) با گروه‌ها و اشخاص مختلف مذهبی، از مهم‌ترین مسائل برای درک بهتر باورها شیعه امامیه است؛ زیرا این مناظره‌ها، به منظور شناخت درست باورهای شیعه انجام شده و این باورها، در گفتگوهای علمی با مخالفان مطرح شده است. در این میان، مناظره‌های امام جواد (علیه‌السلام)، به دلیل گستردگی فضای علمی پدید آمده در آن دوره و پشتیبانی خلفای عباسی از برگزاری جلسه‌های مناظره میان بزرگان دین، از اهمیت بسزایی برخوردار است.
این پژوهش با بهره‌گیری از موارد مناظره‌های امام جواد (علیه‌السلام)، در پی بررسی سیر تاریخی مناظره‌های امام در منابع مختلف کلامی، تاریخی، روایی، تفسیری و دیگر منابع است. بدین‌روی به مناظره‌های نه‌گانه یاد شده در منابع توجه داشته تا مخاطب، متن، راوی مناظره، تفاوت متن مناظره، سن امام و محل مناظره را در منابع بررسی کند و سیر تطور آن‌ها را مشخص سازد. این پژوهش با روش توصیفی – تحلیلی، دست‌آوردی داشته که بین مناظره‌های امام در منابع مختلف تفاوت خاصی وجود ندارد و این امر نشان دهنده‌ی فضای سیاسی حاکم بر دوره ایشان است.

مقدمه

مناظره یکی از شیوه‌های پسندیده و اثربخش در تبیین و نشر معارف اسلامی است. امامان معصوم (علیهم‌السلام) در برابر آرا و نظریات فرقه‌های نوظهور اهل سنت و جماعت، معتزله و اهل حدیث به مناظره می‌پرداختند که مورد توجه قرآن نیز بود. از آن جا که پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) در حدیثی قرآن و اهل‌بیت (علیهم‌السلام) را قرین هم معرفی فرمودند، به راستی آنان دنباله‌رو قرآن و مفسر حقیقی آیات آن بوده‌اند.
بی شک در فرهنگ و اندیشه اصیل اسلامی که امامان دنبال گسترش آن بوده‌اند، مناظره در زمینه مباحث عقیدتی چون خداشناسی، نبوت شناسی، امام‌شناسی و …، از اهمیت خاصی برخوردار بوده و هر یک از امامان، با توجه به موقعیت زمانی و مکانی خویش، در این زمینه گام‌هایی برداشته‌اند. این موضوع در عصر امام جواد (علیه‌السلام) به دلیل فضای بحث و گفت‌گو میان بزرگان معتزله و اهل سنت و جماعت با دیگر جماعات به خصوص شیعه و توجه خلفای عباسی به این‌گونه بحث‌ها، شاخص بود و امام از فرصت پیش آمده بهره برده‌اند و از هر فرصتی برای اثبات عقاید بر حق خویش استفاده کردند.
با توجه به وجود مناظرات فراوان امام جواد (علیه‌السلام) در کتب روایی، تاریخی و حدیثی، این سؤال مطرح می‌شود که سیر تاریخی مناظرات آن حضرت در منابع مختلف کلامی، تاریخی، روایی، تفسیری و … به چه صورت بوده است؟ در پاسخ می‌توان گفت: امام با توجه به موقعیت زمانی و مکانی خویش، به مناظره در مقابل خلفای عباسی دست زدند تا علم و مواهب الهی بر خلق را آشکار نمایند و دیگر آن که این مناظرات در جهت روشن کردن عقاید راستین اسلام بوده است.
در نوشتار حاضر، علاوه بر واکاوی موضوعات مناظره، در پی شناختی نو بر سیر تاریخی مناظرات امام جواد (علیه‌السلام) هستیم تا با توجه به اطلاعات موجود، زمینه شناخت بهتری از مناظرات امام فراهم گردد. دوران امامت امام جواد (علیه‌السلام)، دوران پرالتهاب و حساسی برای شیعیان بود؛ زیرا در این زمان خلفای عباسی به حمایت از آراء معتزلی پرداختند و مأمون و معتصم، با حمایت مالی و تشکیل جلسات مناظره و بحث درباره مسائل فقهی و کلامی چون عصمت و علم امام، سؤالات شرعی در باب طلاق زن و حرام و حلال بودن یک زن، جایگاه خلفای راشدین (عمر و ابوبکر) و … همراه بود.در زمینه پیشینه پژوهش، اثری مستقل و علمی در زمینه مناظرات امام جواد (علیه‌السلام) با بزرگان دین انجام نشده و تنها درباره مناظرات امام رضا (علیه‌السلام) آثاری علمی و در خور توجه تدوین یافته که مقالاتی با عنوان؛ «نگاهی بر شیوه مناظره امام رضا (علیه‌السلام) با بزرگان ادیان»، (۳) «مناظره و ویژگی‌های مناظرات امام رضا (علیه‌السلام)»، (۴) «مناظرات امام رضا (علیه‌السلام) ویژگی‌ها و روش‌ها»، (۵) «روش مناظره علمی در سیره آموزشی امامان معصوم (علیهم‌السلام) با تکیه بر مناظرات امام رضا (علیه‌السلام)» (۶) و کتابی به نام جدال أحسن (بازخوانی تحلیلی مناظرات امام رضا (علیه‌السلام)) (۷) به رشته نگارش درآمده که از این آثار نیز به عنوان الگویی در جهت به دست آوردن اصول مناظرات علمی امام جواد (علیه‌السلام) می‌توان استفاده کرد.
آثار نام برده که می‌تواند در زمینه یافتن روش کار، مفید واقع شود؛ در زمینه امام جواد (علیه‌السلام) انجام نشده و اثری علمی به رشته نگارش درنیامده است؛ به همین دلیل در این پژوهش، ضمن معرفی موضوعات مناظره، به سیر تاریخی مناظرات در کتب تاریخی، کلامی، روایی و … توجه شده و در قالب جدیدی بیان گردیده که امید است گامی در جهت شناخت مناظرات امام جواد (علیه‌السلام) برداشته شود.
در نوشتار حاضر، به منظور درک درست واژه مناظره و حدود و معیارهای آن، در کتب لغت، کتاب عظیم قرآن کریم و سپس در سخنان اهل‌بیت (علیهم‌السلام) تا قبل از امام جواد (علیه‌السلام)، به تبیین جایگاه مناظره پرداخته می‌شود که با آگاهی از آن‌ها، روند درک درست از این پژوهش انجام گردد و لذا به حدودی که ضروری به نظر می‌رسد، می‌پردازیم:

۱٫ مفهوم‌شناسی مناظره

مناظره واژه‌ای عربی و از ریشه «نظرینظر» بوده که کلماتی چون نظرا، منظرا، منظره از آن مشتق می‌شود. ریشه کلمه به معنای دیدن با چشم است (۸) که مراد از آن تدبر و تأمل و دقت در امور (دیدن آمیخته با تفکر) است. (۹) هم چنین دهخدا آن را به معنای «با هم نظر کردن»، یعنی فکر کردن درباره حقیقت و ماهیت یک امر (۱۰) و هم چنین توجه متخاصمین در اثبات نظر خود در مورد حکمی از احکام و نسبتی از نسبت‌ها، برای روشن نمودن آن چه حق و صواب باشد، اطلاق شده است. (۱۱) راغب اصفهانی در تعریف مفهوم مناظره می‌نویسد:
مناظره یعنی گفت‌گوی بین دو طرف به صورت رودررو و به میان آوردن هر آن چه که به آن معتقد است، اطلاق می‌گردد. (۱۲)
ناگفته نماند که برای واژه مناظره، گاهی اصطلاح جدل و مجادله را به کار می‌برند که به معنای مقابله با خصم است تا او را از رأی خود منصرف سازند. این واژه در قرآن، به معنای منازعه و مخاصمه حق علیه باطل است تا حقیقت امر روشن گردد. (۱۳) هم چنین در اصطلاح، علم مناظره را صناعتی نظری دانسته‌اند که انسان را به کیفیت مناظره و شرایط آن آشنا می‌سازد تا در مباحثه و الزام و غلبه بر خصم خطا نکند. (۱۴)
بی‌شک در علم منطق در قالب صناعت جدل، به بحث از آداب مناظره پرداخته شده و در تعریف آن گفته‌اند:
علمی است که انسان به یاری آن می‌تواند در حد توان خویش با استفاده از مسلمات پذیرفته شده از سوی دو طرف، برای اثبات و دفاع از مطلوب خویش تلاش نماید و دلیل اقامه کند تا جایی که قابل نقص نباشد. (۱۵)
یکی از شیوه‌های ارتباط کلامی با مردم برای بیان دیدگاه‌ها، اتخاذ شیوه مناظره است که انبیای الهی به آن توجه داشته و با افراد قومشان به محاجه پرداخته و سعی در اثبات عقاید صحیح داشته‌اند تا حدی که قرآن در سوره‌های مختلفی (۱۶) از این اقدام صریح پیامبران پرده برداشته و مناظره را روشی برای اعلان عقاید دو طرف و اثبات آرای درست اعلام کرده و در باب بهترین شیوه در گفت‌گو و جدال، از نوع جدال به احسن یاد کرده (۱۷) و در نقطه مقابل آن، از جدال غیراحسن (۱۸) نام برده است. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) نیز که رهرو واقعی طریق الهی بودند، در زمان خویش با یهودیان و به ویژه مسیحیان نجران در مورد پسر خداوند نبودن حضرت عیسی (علیه‌السلام) و اثبات نبوت وی به بحث پرداختند که زمینه‌ساز ماجرای مباهله (۱۹) گردید.
امامان که ادامه دهنده طریق پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) بوده‌اند، همواره با برپایی جلسات علمی میان مخالفان و موافقان خویش، از آن جهت که با فهم و درک اثربخش و با هدف آگاهی بخشی، رد و بدل کردن اطلاعات، ایجاد نگرش مثبت در الهی بودن علم امامان و کاهش منازعات همراه بوده، همت داشته‌اند. در سیره علمی امامان شیعه، می‌توان به مناظرات مهم عصر امام باقر (علیه‌السلام) – با هشام بن عبدالملک پس از اجرای مراسم حج درباره خوراک مردم در صف محشر برای حساب و کتاب اعمال در سال ۱۰۶ ق با توجه به آیه قرآن (۲۰) – باعث شد تا مخالفان حضرت نتوانند کاری از پیش برند. (۲۱) امام صادق (علیه‌السلام) نیز با زندیقان، رهبران معتزله و زیدیه مناظره داشتند تا اصول و مبانی حقیقی اسلام را بشناسانند (۲۲) این امر تا عصر امام رضا و امام جواد (علیه‌السلام) به علت جو علمی حاکم از سوی معتزله بر دستگاه خلافت عباسی و حمایت خلفا از آن، گسترش یافت؛ اما باز هم امامان (علیهم‌السلام) با مدد از قرآن و سنت نبوی (صلی الله علیه و آله و سلم) و با استناد به دلایل عقلی و استدلالی محکم، بر مخالفان خویش پیروز شدند.
در زمان امامت امام جواد (علیه‌السلام) نیز مناظره‌ها در قالب موضوعاتی چون حکم فقهی در باب طلاق زن، صید در حرم، حلال و حرام شدن یک زن در روز در چند نوبت، فضایل دروغین ابوبکر و عمر، علایم امامت، معنای «احد» و «لایدرکه الأبصار» و هم چنین در صفات و اسماء الهی، مهدی و منتقم دین و مقدار بریدن دست دزد (۲۳) انجام گرفت که با تشکیل جلسات مناظره در دربار عباسی و دعوت از علمای بزرگ ادیان و فراخواندن امام، از طرفی خلفای عباسی و از طرف دیگر امام جواد (علیه‌السلام) هر کدام اهدافی را از این مناظرات دنبال می‌کردند. خلفای عباسی، اهدافی چون تلاش برای انزوای امامت و ولایت اهل‌بیت (علیهم‌السلام)، سرگرم کردن مردم به مناظرات علمی و در نتیجه بی‌توجهی به قیام‌های علوی، شناخت بهتر امام و جلوگیری از ملاقات امام با یاران خویش را پی می‌گرفتند؛ در مقابل امام جواد (علیه‌السلام) نیز اهدافی چون دفع شبهات و روشن نمودن تعالیم اصیل اسلامی و شیعه در زمینه‌های اعتقادی چون توحید، نبوت، امامت و قرآن، شکوفایی علمی و بازگردانی تمدن اسلامی به جایگاه اصلی خویش، استفاده از فرصت‌های مناسب در تبلیغ و ترویج آیین اسلام و تبیین راهی برای شناخت حق از باطل، نشان دادن طریقه درست برخورد منطقی و عقلانی در مناظرات خویش به همگان را دنبال می‌کردند؛ اما پایان مناظرات که با شکست مأمون و معتصم همراه بود، باعث شد تا خلفای عباسی وجود امام را برنتابند و سرانجام امام را به دست ام‌الفضل دختر مأمون و با دستور معتصم عباسی به شهادت رساندند.
در تعریفی جامع از اصطلاح مناظره علمی می‌توان گفت:
جریان جست‌وجو برای به دست آوردن پاسخ یا راه حل مناسب برای گفت‌وگوها، تبادل اندیشه‌ها، عرضه ایده‌ها و نظرهاست که به دو طرف یا دو گروه در باب یک موضوع علمی، اجازه هم‌کاری دو جانبه را می‌دهد. (۲۴)
امام علی (علیه‌السلام) درباره گفت‌گوی صحیح میان دو طرف، می‌فرماید:
إضربوا بعض الرّأی ببعض یتولّد منه الصّواب؛
برخی اندیشه‌ها را با اندیشه‌های دیگر به هم بزنید تا حقیقت به دست آید. (۲۵)
سپس در سخنی دیگر می‌فرماید:
هر کس آراء گوناگون را بداند، مواضع خطا برای او آشکار می‌شود. (۲۶)
بنابراین امام، مردم را به گفت‌وگوی درست تشویق می‌کردند و عقل چند نفر را برتر از یک نفر می‌دانستند تا حدی که مواضع اشتباه فرد به کمک افراد مشخص و ثمربخش می‌گردد.
دوران امامت امام جواد (علیه‌السلام)، دوران پرالتهاب و حساسی برای شیعیان بود؛ زیرا در این زمان خلفای عباسی به حمایت از آراء معتزلی پرداختند و مأمون و معتصم، با حمایت مالی و تشکیل جلسات مناظره و بحث درباره مسائل فقهی و کلامی چون عصمت و علم امام، سؤالات شرعی در باب طلاق زن و حرام و حلال بودن یک زن، جایگاه خلفای راشدین (عمر و ابوبکر) و … همراه بود. امام با توجه به اوضاع زمانی، به تبلیغ رسالت مفاهیم شیعی چون امامت و گسترش مفهوم ولایت و عصمت اهل‌بیت (علیهم‌السلام) همت گماشته، مناظرات شایسته‌ای با بزرگان معتزله و شیعه انجام دادند. در این میان، می‌توان گفت که نگاه مأمون و معتصم به امام به جهت ادامه دهنده راه امامت، خاص بود و قصدشان از برپایی جلسات گفت و گو، محدود نمودن امام به دربار و مسائل بحث برانگیز بود تا جایگاه والای امامت و ولایت ایشان را زیر سؤال برند و از چشم مردم بیندازند.
با توجه به کتب مناقب، تواریخ، کلامی و تفسیری، فهرست مناظرات امام به شرح ذیل است:
۱٫ مناظره امام و عمویش با فردی برای پاسخ حکم فقهی در باب طلاق زن که در نهایت امام اشتباه عمویش را اصلاح فرمودند تا جایی که وی به مقام امامت امام جواد (علیه‌السلام) اعتراف نمود.
۲٫ مناظره‌های امام جواد (علیه‌السلام) و یحیی بن أکثم قاضی القضات بغداد از سوی خلیفه عباسی در چهار نوبت:
الف) در باب صید در حرم که امام تمام وجوهات صید و شخص صیاد را در حالت احرام در قالب پرسش و پاسخ بیان کردند.
ب) در باب حلال و حرام شدن یک زن در یک روز در چند نوبت و پاسخ مستند امام به آن سؤال.
ج) در باب فضایل دروغین ابوبکر و عمر و اثبات عدم فضیلت مطرح شده از سوی امام در پاسخ یحیی بن أکثم، با توجه به ادله قرآنی و روایی مستند به سیره پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم).
د) در باب علایم امامت و به سخن درآمدن عصای امام و شهادت به ولایت ایشان.
۳٫ گفت‌گو میان ابوهاشم داوود بن‌هاشم جعفری با امام در باب معنای «احد» و «لایدرکه الأبصار» و هم‌چنین در صفات و اسماء الهی.
۴٫ مناظره میان عبدالعظیم حسنی از نوادگان امام حسن (علیه‌السلام) با امام جواد (علیه‌السلام) درباره حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف)؛ امام ویژگی‌ها، نام و صفات او را بیان فرمودند و از عبدالعظیم خواستند تا با معرفت و شناخت منتظر فرج ایشان باشد.
۵٫ مناظره میان امام و احمدبن أبوداوود قاضی‌القضات معتصم در سامرا در مجلس معتصم در باب حد بریدن دست دزد که امام با توجه به ادله قرآنی حد آن را بیان نمود.
۶٫ مناظره امام در جهت توطئه معتصم علیه ایشان.

۲٫ سیر تطور تاریخی مناظره‌ها

مناظرات امام جواد (علیه‌السلام) در جهت شناساندن معارف اصیل اسلامی به عنوان مناظراتی قابل تأمل و مورد بررسی، جایگاه خاصی در شناخت تاریخ اهل‌بیت (علیهم‌السلام) دارد؛ از این رو، با توجه به منابع متعدد کلامی، تاریخی، روایی و تفسیری به مناظره‌ها و سیر تاریخی آن‌ها پرداخته می‌شود:

۱ -۲- مناظره امام با یحیی بن اکثم پیش از ازدواج

امام با یحیی بن أکثم پیش از مراسم ازدواج او با ام‌الفضل مناظره داشتند. این مناظره در جهت امتحان علم امام از امور فقهی توسط مأمون ترتیب داده شد تا علم و هیبت امام را به همگان و به ویژه خاندان عباسی اثبات کند و به خیال باطل خویش، شخصیت امام را مخدوش نماید؛ زیرا گمان می‌نمود امام در سنین کودکی قادر به جواب دادن به سؤالات فقهی و شرعی نیست.

الف) مخاطب امام:

در این مناظره طرف مقابل امام، به طور خاص یحیی قاضی ویژه مأمون بود ولی به طور عام تمام خاندان عباسی و شخص مأمون را نیز شامل می‌گردید.

ب) سن امام و محل مناظره:

در این مناظره شاهدان مناظره امام را صبی خوانده‌اند؛ یعنی کسی که در دین خدا تفقه ندارد و واجبات و سنت‌ها را نمی‌شناسد و طبق نقل روایات، سن امام به طور معمول بین نه تا یازده سال شمرده‌اند؛ ولی گمان بیش‌تر ده سالگی امام است. محل تشکیل مناظره نیز در سرای خلافت عباسی در بغداد و کاخ مأمون بود.

ج) متن مناظره:

ابن اکثم رو به مأمون گفت: «اجازه می‌دهی از ابی جعفر جواد پرسش کنم؟» مأمون گفت: «از خود او اجازه بگیر!» پس یحیی رو بدان حضرت کرده، گفت: «قربانت گردم اجازه می‌فرمایی مسأله‌ای بپرسم؟» حضرت جواد (علیه‌السلام) فرمودند: «بپرس!» گفت: «قربانت گردم! درباره شخصی که در حال احرام شکاری بکشد چه می‌فرمایید؟» حضرت فرمودند: «آیا در حل کشته است یا در حرم؟ عالم به مسأله و حکم بوده یا جاهل؟ از روی عمد کشته یا به خطاء؟ آن شخص آزاد بوده یا بنده؟ نخستین بار بوده که چنین کاری کرده یا پیش از آن نیز انجام داده؟ آن شکار از پرندگان بوده یا غیر آن؟ از شکارهای کوچک بوده یا بزرگ؟ باز هم باکی از انجام دادن چنین کاری ندارد یا این که اکنون پشیمان است؟ در شب این شکار را کشته یا در روز؟ در حال احرام عمره بوده یا احرام حج؟» (بگو کدام یک از این اقسام کوچک یا بزرگ بوده زیرا هر کدام حکمی جداگانه دارد؟) یحیی متحیر شد و ناتوانی و زبونی در چهره‌اش آشکار گردید و زبانش به لکنت افتاد به طوری که حاضران مجلس ناتوانی او را در برابر آن حضرت فهمیدند.
مأمون چون علم امام را دید که بر همگان آشکار گردیده، دخترش را با مهریه حضرت زهرا (علیهاالسلام) به ازدواج امام درآورد و سپس رو به امام گفت: «قربانت گردم اگر صلاح بدانی (خوب است) احکام هر کدام‌یک از آن‌چه درباره کشتن شکار در حال احرام به شرحی که فرمودی، برای ما بیان کنی که ما هم بدانیم و بهره ببریم؟» حضرت فرمودند: «آری شخص محرم چون در حل (خارج حرم) شکاری را بکشد و آن شکار پرنده و بزرگ باشد کفاره‌اش یک گوسفند است، و اگر در حرم بکشد کفاره‌اش دو برابر می‌شود، از این‌رو اگر جوجه پرنده را در خارج حرم بکشد، کفاره او بچه گوسفندی است که تازه از شیر گرفته باشند و اگر آن را در حرم بکشد، باید هم آن را بدهد و هم بهای آن جوجه را که کشته است (این در صورتی بود که شکار پرنده باشد) و اگر از حیوانات وحشی باشد، پس اگر الاغ وحشی باشد کفاره‌اش یک گاو است، و اگر شترمرغ باشد، کفاره‌اش یک شتر است و اگر آهو باشد، یک گوسفند بر او واجب می‌شود، (این‌ها در صورتی است که در بیرون حرم بکشد). اگر یکی از این حیوانات وحشی را در حرم کشت، کفاره‌اش دو برابر می‌شود بدان قربانی که به کعبه رسد و هرگاه محرم کاری بکند که قربانی بر او واجب شود و احرامش احرام حج باشد، آن قربانی را در منی باید بکشد و اگر احرام عمره باشد، در مکه قربانی کند، و کفاره صید نسبت به عالم و جاهل یکسان است. و اما در عمد (اضافه بر کفاره) گناه نیز کرده و در خطا از او برداشته شده، و اگر کشنده آزاد باشد، کفاره بر خود اوست و اگر بنده باشد، کفاره به گردن آقای اوست، و کفاره بر صغیر واجب نیست، ولی بر کبیر واجب است؛ شخصی که از کار خود پشیمان است، به واسطه همین پشیمانی عقاب آخرت از او برداشته می‌شود، ولی آن که پشیمان نیست به طور حتم در آخرت عقاب خواهد شد». در نهایت مأمون گفت: «احسنت ‌ای اباجعفر! خدا به تو نیکی عنایت کند!» (۲۷)

دیگر ...