logo-samandehi

معیارهای انتخاب همسر از دیدگاه اسلام

انتخاب همسر مرحله ای مهم و سرنوشت ساز در تحقق ازدواج موفق محسوب می شود . روند رو به تزاید طلاق در سال های نخست زندگی مشترک ، بیانگر نشانگر نقصمان بینش داوطلبان ازدواج در مسایل گوناگون از جمله امور مربوط به انتخاب همسر است . اسلام این مکتب حیات بخش که سعادت انسان را تضمین می کند ، در خصوص موضوع انتخاب همسر معیارهای متعددی را ارائه کرده که در نظر داشتن آنها زمینه ساز تاسیس خانواده مطلوب به شمار می رود . در این مقاله ، معیارهای انتخاب همسر از دیدگاه اسلام در قالب شش دسته کلی تحت عناوین دینداری و ایمان ، ارزش های اخلاقی ، خصوصیات جسمی ، صلاحیت خانوادگی ، خصوصیات اقتصادی و ویژگی های اجتماعی مورد بررسی قرار گرفته است . در اسلام ، بر اصل همسان همسری به عنوان معیار همسر گزینی و ضامن انجام خانواده ، در ذیل عنوان « کفویت » تاکید شده است . اما دیدگاه های ارزشی اسلام به ارائه تعریف خاصی از کفویت زن و شوهر انجامیده است . برخورد ایجابی با برخی جنبه های همسان همسری و برخورد سلبی با جنبه های دیگر (همسانی قومی ، نژادی و طبقاتی) ، نشان دهنده کوشش قانون گذار اسلام در جهت تغییر نگرش های فرهنگی نسبت به موضوع همسان همسری است .
کلید واژه ها : ازدواج ، انتخاب همسر ، معیارهای انتخاب همسر ، کفویت ، همسان همسری

مقدمه

ازدواج در منطق قرآن کریم زمینه ساز ایجاد آرام بخش ترین رابطه ها و آغازگر زندگی خانوادگی همراه با مودت و رحمت است . خداوند متعال کارکرد این سنت نبوی صلی الله علیه وآله را قرآن کریم چنین تبیین می فرماید : « و از نشانه های او اینکه همسرانی از جنس خودتان برای شما آفرید تا در کنار آنان آرامش یابید ، و در میانتان مودت و رحمت قرار داد ؛ در این نشانه هایی است برای گروهی که تفکر می کنند ! » (روم : ۲۱) اما هنگامی که زندگی آن گونه که افراد توقع دارند ، پیش نمی رود ، اکثر زوج ها به حالتی از ناباوری و سرخوردگی زناشویی می رسند . سرخوردگی زناشویی (۱) کاهش تدریجی دلبستگی عاطفی است که شامل کاهش توجه در رابطه با همسر ، بیگانگی عاطفی و افزایش یک نوع بی علاقگی و بی تفاوتی نسبت به همسر است . (۲ ) اینک این سوال مطرح است که چرا این کانون آرامش ، مودت و رحمت جای خود را به سرخوردگی ، ناسازگاری و خشونت می دهد و در مواردی نه چندان اندک (۳ ) نتیجه ای جز طلاق و جدایی ندارد ؟
تحقیقات ارائه شده توسط معاونت مطالعات و تحقیقات سازمان ملی جوانان و مرکز مطالعات و پژوهش های جمعیتی آسیا و اقیانوسه ، (۴ ) در خصوص آمار طلاق در سال ۱۳۸۵ حاکی از آن است که بالغ بر ۷۵ درصد طلاق ها مربوط به زوجین با کمتر از ۱۰ سال سنوات زناشویی است . در علاوه بر این ، نزدیک به ۵۰ درصد طلاق ها نیز در چهار سال اول زندگی اتفاق می افتد . تحقیق آقاجانی مرسا ، که به بررسی علل طلاق در سه طبقه اجتماعی بالا ، متوسط و پایین شهر تهران پرداخته نیز نشان می دهد که از بین ۴۵۰ نفر از زنانی که حکم طلاق آنها صادر شده است ، ۷٫ ۴۸% پاسخ گویان در طبقه پایین در اولین سال زندگی مشترک با یکدیگر اختلاف داشته اند . این میزان در طبقه متوسط به ۷٫ ۳۴% و در طبقه بالا به ۷٫ ۴۶% می رسد .(۵)
بررسی های به عمل آمده توسط سپهریان (۶ ) در خصوص مواردی که طی سال های ۱۳۷۳ و ۱۳۷۴ در شهرستان ارومیه حکم طلاق درباره آنها صادر شده است ، نیز حاکی از آن است که ۷۰% از خانواده های طلاق ، اظهار نموده اند که هنگام ازدواج اختلاف پیدا کرده اند . آمارهای فوق گویای این مطلب است که در مواردی که بیان آن گذشت ، شناخت دو طرف از یکدیگر تا حدی ناقص و محدود است که به مجرد ازدواج و تنها با گذشت زمانی اندک از زندگی مشترک پی به ناهماهنگی خود می برند و ادامه آن را نا ممکن می شمارند . بر اساس آمارهای فوق که بخش اندکی از تحقیقات انجام شده در این خصوص است ، ضعف شناخت در انتخاب همسر از جمله عوامل موثر در عدم سازگاری همسران جوان به شمار می رود . چنان چه بتوان بینش و آگاهی جوانان در شرف ازدواج را در مورد انتخاب همسر افزایش داد ، می توان به وقوع ازدواج های موفق و کاهش نرخ طلاق در جامعه امیدوار بود همچنان که در پژوهش آقاجانی مرسا ، که بدان اشاره شد ، ۸۲% پاسخ گویان در طبقه پایین و ۷۰% پاسخ گویان در طبقه متوسط و ۳٫ ۵۳% در طبقه بالا بر این باورند که انتخاب همسر می تواند در پایداری ازدواج بیشترین نقش را داشته باشد . (۷ )
هرچند ضعف شناخت می تواند ناشی از کمبود آگاهی در مورد خصوصیات فرد مورد نظر باشد . اما عدم توجه به مهم ترین معیارهای انتخاب همسر نیز عامل عدم موفقیت بسیاری از ازدواج ها به شمار می رود . اسلام به عنوان دین برخوردار از نظام جامع ، که سعادت انسان را تضمین می کند ، در خصوص موضوع انتخاب همسر نیز معیارهای متعددی را ارائه کرده که در نظر داشتن آنها ، زمینه ساز تاسیس خانواده مطلوب به شمار می رود . این مقاله ، می کوشد معیارهای انتخاب همسر از دیدگاه اسلام را بررسی کرده و میزان اهمیت هریک را مشخص نماید.
در اسلام معیارهای انتخاب همسر در قالب شش دسته ملاک دینی ، اخلاقی و روان شناختی ، خانوادگی ، جسمانی ، اجتماعی و اقتصادی مورد توجه قرار گرفته و در منابع اسلامی در خصوص میزان اهمیت هریک مباحثی مطرح شده است . اسلام برای معیارهای مختلف وزن یکسانی در نظر نگرفته و به نوعی اولویت بندی در مورد معیارهای گوناگون پرداخته است . اینک دیدگاه اسلام را در خصوص هریک از معیارهای انتخاب همسر و میزان اهمیت آنها مورد توجه قرار می دهیم .

دینداری و ایمان

دینداری و ایمان به خداوند از جمله معیارهایی است که در منابع اسلامی مورد توجه جدی قرار گرفته و رعایت آن شرط اساسی در همسر گزینی به شمار آمده است . بر این اساس ، مردان و زنان مومن از وصلت با افراد بی ایمان ، حتی در صورت برخورداری از سایر معیارهای همسر مطلوب ، نهی شده اند . (بقره ۲۲۱) منظور از « ایمان » در قرآن کریم ، ایمان به سه اصل(۸) است که اساسی ترین آنها ، ایمان بالله خواهد بود که اگر جامع و کامل باشد ، ایمان به دو اصل دیگر را نیز تامین می کند .(۹) البته ایمان صرف ادراک نیست ، بلکه عبارت است از پذیرایی و قبول مخصوصی از ناحیه نفس نسبت به آنچه درک کرده ، قبولی که باعث شود نفس در برابر آن ادراک و آثاری را که اقتضاء دارد ، تسلیم شود . نشانه چنین قبولی این است که سایر قوا و جوارح آدمی نیز آن را قبول نموده ، مانند خود نفس در برابرش تسلیم شود . (۱۰) ایمان مقتضی عمل صالح است و ما را به انجام آن وا می دارد . (۱۱)در واقع ، ایمان مانند چشمه ای از قلب می جوشد ، به سوی اعضا و جوارح جریان پیدا می کند و به صورت اعمال صالحه و حسنه ظاهر می شود . (۱۲) اهمیت ایمان در انتخاب همسر از آنجا روشن تر می گردد که ریشه اخلاق و ارزش اخلاقی از دیدگاه اسلام ایمان است و برای به دست آوردن تقوا و تخلق به اخلاق شایسته ، نخست باید به تحصیل ایمان مبادرت شود . (۱۳) با توجه به نقش دینداری در سعادت زندگی زناشویی ، می توان برخورداری از انگیزه الهی در ازدواج را نخستین گام بهرمندی از ولایت خداوند (۱۴) و زمینه ساز تحصیل سایر معیارهای همسر مطلوب (ممتحنه : ۱۰) به شمار آورد . اسلام همسانی دینی را شرط لازم برای تحقق ازدواج دائم دانسته(۱۵) مسلمانان را از برقراری پیوند زناشویی با غیر مسلمانان بر حذر می دارد . (۱۶) اهمیت دینداری در استحکام خانواده ، در تحقیقات پژوهشگران نیز به اثبات رسیده است ، به طوری که ویتز (۱۷) و همکاران (۱۹۸۵) با فرا تحلیل ۵۶ مطالعه انجام شده درباره مذهب و احساس خشنودی بیان کردند که خشنودی زناشویی ، تحت تاثیر مذهب قرار دارد . مذهب و پایبندی به آن می تواند میزان طلاق را در افراد مذهبی تا حدود نصف کاهش دهد .(۱۸) از دیدگاه اسلام ، علاوه بر همسانی دینی زوجین ، همسانی آنان در مراتب دینداری نیز مورد توجه قرار گرفته است . چنانچه در حدیثی رسول خدا صلی الله علیه و آله مرد مومن را هم شان زن مومن و مرد مسلمان را همتای زن مسلمان قلمداد می کنند .(۱۹) در روایت دیگری تاکید شده که اگر حضرت علی علیه السلام نبود ، همتایی در میان انسان ها برای ازدواج با حضرت زهرا علیها السلام یافت نمی شد . (۲۰) در منابع اسلامی ، محبت اولیای الهی نیز جلوه ای از دینداری همسر به شمار آمده (تحریم : ۵) و بر نقش آن در انعقاد نطفه بنده خداوند تاکید شده است . ۴ همچنین منابع اسلامی ، علاوه بر موارد فوق ، که مشترک بین زن و مرد است بر وجود خصایص دیگری در زنان همچون همیاری با همسر در انجام وظایف دینی ، (۲۱) بندگی و بازگشت از گناه به سوی خداوند تاکید کرده است ، حاصل آنکه ، می توان گفت که اسلام ازدواج با افراد همسان را مورد تاکید قرار داده است . البته بر خلاف دیدگاه همسان همسری در روان شناسی اجتماعی ، که همسانی زوجین را در تمامی عرصه ها یا لااقل در عرصه های نژاد ، دین و منزلت اقتصادی – اجتماعی لحاظ کرده است ،( ۲۲) منابع اسلامی معیار همسانی را ، که از آن با عنوان « کفوت » نام می برند ، تنها هماهنگی سطح دینی طرفین ازدواج می دانند .

ارزش های اخلاقی

پایبندی به ارزش های اخلاقی از جمله مهم ترین معیارهای همسر شایسته از دیدگاه اسلام محسوب می شود . به گونه ای که بیشترین توصیه های پیشوایان دینی در خصوص توجه به وجود ارزش های اخلاقی در بین داوطلبان ازدواج ارائه شده است . ارزش های اخلاقی طیفی از احکام دستوری در چهار عرصه اخلاق فردی ، خانوادگی ، اجتماعی و زیست محیطی را در بر می گیرد . (۲۳) از جمله ارزش های مهم اخلاقی ، که موجب رضایت مندی زناشویی می گردد ، حسن خلق است . به دلیل اهمیت فوق العاده این ویژگی ، امام رضا علیه السلام ازدواج با فرد بد اخلاق را روا ندانسته و از آن نهی می کنند . (۲۴ ) امام صادق علیه السلام ، حسن خلق را عبارت از فروتنی ، نیکوگفتاری و خوش رویی می دانند.(۲۵)بنابراین ، مهرورزی به همسر ، که برآیند این صفات است ، به عنوان یکی از شاخص های مهم همسر مطلوب محسوب شده است . (واقعه : ۳۶ (۲۶) همچنین با توجه به تاثیر گفتار در روابط همسران ، بر پرهیز از گزینش افراد بدزبان به عنوان همسر تاکید شده است . (۲۷) علاوه بر خصوصیات فوق ، که در مرد و زن مورد تاکید قرار گرفته ، در خصوص ارزش هایی همچون نرم خویی ، (۲۸) سپاس گزاری( ۲۹)و پرهیز از پرخاشگری (۳۰)در زنان عنایت ویژه ای صورت گرفته است .
بخش دیگری از ارزش های اخلاقی مورد نظر اسلام در قلمرو انتخاب همسر ، با موضوع عفت و پاکدامنی (احزاب : ۵۹) مرتبط است . در این زمینه ، یکی از ویژگی های مهم همسر گزینی ، رعایت پوشش مورد نظر اسلام است و آن که زنان جلوه های زیبایی اندام خود را در معرض دید نامحرمان قرار ندهند . (نور : ۳۱) (احزاب : ۳۲) همچنان که آنان از تبرج و جلب توجه دیگران منع شده اند . وجود این خصلت در زنان ، آن چنان از اهمیت برخوردار است که دارنده آن از جمله برترین زنان به شمار آمده است . از دیگر ارزش های قابل توجه در موضوع عفاف ، این است که مرد و زن داوطلب ازدواج ، چشم خود را از مشاهده صحنه های حرام بپوشانند . عفت در گفتگو با نامحرم ، هم از نظر محتوا و هم از نظر سبک گفتگو از دیگر شاخص های مربوط به همسر گزینی است . از منابع اسلامی به دست می آید که افراد دارای روابط دوستانه با جنس مخالف نیز از صلاحیت لازم برای انتخاب شدن به عنوان همسر مطلوب برخوردار نیستند . با توجه به آن که اهتمام زنان به حضور و خودداری آنان از خروج بی مورد از منزل ، یکی از زمینه های مهم تحقق عفاف در قلمروهای پیش گفته می باشد ، این موضوع نیز به عنوان شاخصی برای تشخیص عفت زن محسوب می شود . (احزاب ، ۳۳)(۳۱)
در مورد مردان شایسته نیز با وجود تاکید بر خصلت غیرت و مطلوب دانستن آن ، (۳۲ ) به تاثیرات منفی غیرت نابجا و نقش آن در ایجاد انحراف در زنان اشاره شده است . (۳۳ ) بنا براین ، باید از ازدواج با مردانی که به گونه ای افراطی دچار بد بینی هستند ، اجتناب شود . آیات قرآن کریم با عنایت ویژه به خصیصه پاکدامنی در گزینش همسر ، مردان و زنان جامعه اسلامی را به ازدواج با افراد پاکدامن فرا خوانده (مائده :۵ ؛ نساء : ۲۴) و ایشان را از وصلت با فاسقان بر حذر داشته است . (نور : ۳ و ۲۶) (۳۴ ) پیشوایان اسلامی نیز ضمن آن که همسانی را در عفاف دانسته اند ،(۳۵ ) در دعاهای خود ، بر خورداری از پاکدامن ترین همسران را از خداوند طلب کرده اند . (۳۶ ) افزون بر دو ارزش عمده اخلاقی حسن خلق و عفاف ، منابع اسلامی بر احراز خصوصیات اخلاقی و روان شناختی دیگری نیز در همسر مطلوب تاکید کرده اند . از جمله آن که ، خصلت وفاداری به عنوان یکی از صفات همسر شایسته لحاظ شده و از ازدواج با ساکنان برخی از مناطق جغرافیایی ، به دلیل وجود رگه هایی از عدم وفاداری در آنان نهی به عمل آمده است . (۳۷ )یا ضمن تاکید بر ویژگی تعقل زن ، ازدواج با زنان کودن به دلیل رنج آور بودن معاشرت با ایشان و نیز ناتوانی آنان در تربیت صحیح فرزند جلوگیری شده است . (۳۸ ) همچنان که پرهیز از دنیا طلبی و تفاخر به جلوه های مادی از معیارهای زن شایسته قلمداد شده است . (احزاب : ۲۸) (۳۹ ) سرانجام ، به ازدواج با زنانی توصیه شده که از خصیصه صبر و استقامت در برابر مشکلات برخوردار بوده و در برخورد با ناملایمات احساس ناتوانی نکنند .(۴۰ ) اهتمام به احراز این ارزش ها در همسر است که نوید زندگی توام با آرامش را به همسران خواهد داد .(روم : ۲۰) (۴۱)

پی‌نوشت‌ها:

* دانشجوی دکتری روان شناسی تربیتی .
۱ . maritial disaffection
۲ . سمانه کوهی ، و دیگران ، معرفی مدل درمانی سرخوردگی زناشویی در زوجین ، مشاوره خانواده و بهداشت جنسی ، ص ۲۲۶ .
۳ . حسین بستان ، اسلام و جامعه شناسی خانواده ، ص ۱۱ .
۴ . همان ، ص ۲۵ .
۵ . همان ، ص ۵۱ .
۶ . همان ، ص ۱۹ .
۷ . حسین آقای جان ، « عوامل موثر بر طلاق بر حسب طبقه اجتماعی مورد : شهر تهران » جامعه شناسی ، ش ۲ ، ص ۵۵ .
۸ . توحید ، نبوت و معاد .
۹ . محمد تقی مصابح یزدی ، اخلاق در قرآن (مشکلات) ، تحقیقق و نگارش محمد حسین اسکندری ، ج ۱ ، ص ۱۳۰ .
۱۰ . سید محمد حسین طباطبایی ، المیزان ، ترجمه سید محمد باقر موسوی همدانی ، ج ۱۱ ، ص ۴۸۴ .
۱۱ . محمد تقی مصابح یزدی ، اخلاق در قرآن (مشکلات) ج ۱ ، ص ۱۶۶ .
۱۲ . همان ، ج ۱ ، ص ۱۴۷ .
۱۳ . همان ، ج ۱ ، ص ۱۶۶ .
۱۴ . محمد محمدی ری شهری ، تحکیم خانواده از نگاه قرآن و حدیث ، ترجمه حمید رضا شیخی ، ص ۷۴ .
۱۵ . امام خمینی ، تحریر الوسیله ، ج ۲ ، ص ۲۸۵ .
۱۶ . willts , F . K .
۱۷
۱۸ . مجتبی حیدری ، دینداری و رضامندی خانوادگی ، ص ۳۵ .
۱۹ . محمد بن یعقوب کلینی ، الکافی ، ج ۵ ، ص ۳۴۱ .
۲۰ . محمد بن علی صدوق ، من لا یحضره الفقیه ، ج ۳ ، ص ۳۹۳ .
۲۱ . نهج الفصاحه ، ص ۵۱۱ ؛ محمد بن علی صدوق ، من لا یحضره الفقیه ، ج ۲ ، ص ۵۷۸ .
۲۱ . محمد بن یعقوب کلینی ، کافی ، ج ۵ ، ص ۳۳۷ .
۲۲ . Michael Hughes , and et al ., Sociology : the core , P . 326
۲۳ . ملانی و جودیت اسمتانا کیلن رشد اخلاقی ؛ کتاب راهنما ، ترجمه محمدرضا جهانگیر زاده قمی ، و دیگران ، ج ۱ ، ص ۳۳ .
۲۴ . محمد بن یعقوب کلینی ، کافی ، ج ۵ ، ص ۵۶۳ .
۲۵ . همان ، ج ۲ ، ص ۱۰۳ .
۲۶ . همان ، ج ۵ ، ص ۳۲۶ ؛ سید فضل الله الراوندی ، النوادر للراوندی ، ص ۴۸ ؛ حسن طبرسی ، مکارم الاخلاق ، ص ۲۱۶ .
۲۷ . محمد بن علی صدوق ، من لا یحضره الفقیه ، ص ۴۲۹ ؛ محمد بن الحسن ، تهذیب الاحکام ، ج ۷ ، ص ۴۰۰ .
۲۸ . محمد بن یعقوب کلینی ، الکافی ، ج ۵ ، ۳۲۴ .
۲۹ . سید فضل الله الرواندی ، النوادر للراوندی ، ص ۴۸ .
۳۰ . محمد بن یعقوب کلینی ، الکافی ، ج ۵ ، ص ۳۲۳ ، فیض کاشانی ، مهجه البیضا ، ج ۳ ، ص ۸۶ .
۳۱ . همان ، ص ۳۲۳ .
۳۲ . همان ، ص ۵۳۶ .
۳۳ . محمد باقر مجلسی ، بحار الانوار ، ج ۷۴ ، ص ۲۱۶ .
۳۴ . محمد بن الحسن طوسی ، تهذیب الاحکام ، ج ۷ ، ص ۴۰۰ ؛ محمد محمدی ری شهری ، تحکیم خانواده از نگاه قرآن و حدیث ، ص ۱۰۴ .
۳۵ . محمد بن یعقوب کلینی ، کافی ، ج ۵ ، ص ۳۴۷ .
۳۶ . همان ، ص ۳۲۴ .
۳۷ . محمد بن علی صدوق ، من لا یحضره الفقیه ، ص ۳۹۳ ؛ یعقوب کلینی ، کافی ، ج ۵ ، ص ۳۵۲ ؛ محمد بن علی صدوق ، من لا یحضره الفقیه ، ص ۵۶۶ .
۳۸ . محمد بن یعقوب کلینی ، کافی ، ج ۵ ، ص ۳۵۳ – ۳۵۴ .
۳۹ . مولی محسن فیض کاشانی ، المحجه البیضاه فی تهذیب الاحیاء ، ج ۳ ، ص ۸۶ .
۴۰ . محمد بن یعقوب کلینی ، کافی ، ج ۵ ، ص ۳۲۳ .
۴۱ . محمد بن علی صدوق ، من لا یحضره الفقیه ، ج ۳ ، ص ۳۸۹ .

دیگر ...