logo-samandehi

مهدویت در روایات امام جواد (ع)

احادیث امام جواد (علیه‌السلام) در موضوع مهدویت، ویژگی‌های خاصی دارد؛ زیرا نزدیک بودن ولادت و امامت و غیبت امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) به عصر امامت امام جواد (علیه‌السلام) که حدود شصت سال می‌شود، جایگاه این روایات را ممتاز می‌نماید. ایشان سخنانی مهم و کاربردی در این زمینه داشته‌اند که محدثان و علمای دین آن‌ها را در کتاب‌های خویش برای ما به یادگار نهاده‌اند. در نگاهی کلی به روایات مهدوی امام جواد (علیه‌السلام) مشخص می‌شود که مهم‌ترین موضوعات آن در نه محور خلاصه می‌گردد. در این مقاله سعی می‌شود ضمن استقصای کامل این روایات، شرح مختصری نیز آورده شود. با توجه به احادیث نبوی و بشارت‌های اهل بیت (علیهم‌السلام) درباره تولد فرزندی از یازدهمین پیشوا، حاکمان بنی عباس نگران و ناراحت بودند که این فرزند حکومت آنان را برچیند؛ (۱) لذا هر چه به تولد امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) نزدیک می‌شویم، وضعیت بر خاندان عصمت و طهارت سخت‌تر می‌شود؛ به ویژه دوران زندگانی امام حسن عسکری (علیه‌السلام). دستگاه خلافت می‌کوشید تا آن حضرت به دنیا نیاید. البته از تعداد کم روایات می‌توان دریافت که در زمان امام جواد (علیه‌السلام) التهابات جامعه شیعی گسترش و نفوذ داشته که ویژگی‌های قائم منتظر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) برای برخی شیعیان و حتی شماری از بزرگان مانند جناب عبدالعظیم حسنی روشن نبوده است. به همین جهت، به نظر می‌رسد این ابهامات یا به اوضاع سیاسی دشوار آن دوره مربوط است یا سؤالات از مباحث جزئی به شمار می‌آید و یا ابهام‌هایی ناشی از شبهات مطرح شده در جامعه آن دوره است.

مقدمه

یکی از علت‌های ضروری بودن طرح مباحث مهدویت، سخنان و سفارش‌های معصومان در این باره است. آن‌ها همگی به دولت امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) چشم دوخته بودند و در زمان زندگی‌شان یاد و نام او بر لبانشان نقش بسته بود.
گفته شد با توجه به نزدیک‌ بودن ولادت و امامت و غیبت امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) به عصر امامت امام جواد (علیه‌السلام)، ایشان نیز سخنانی مهم و کاربردی در این زمینه داشته‌اند که مهم‌ترین موضوعات آن عبارتند از:

۱٫ تولد

با توجه به احادیث نبوی و بشارت‌های اهل بیت (علیهم‌السلام) درباره تولد فرزندی از یازدهمین پیشوا، حاکمان بنی عباس نگران و ناراحت بودند که این فرزند حکومت آنان را برچیند؛ (۱) لذا هر چه به تولد امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) نزدیک می‌شویم، وضعیت بر خاندان عصمت و طهارت سخت‌تر می‌شود؛ به ویژه دوران زندگانی امام حسن عسکری (علیه‌السلام). دستگاه خلافت می‌کوشید تا آن حضرت به دنیا نیاید. لذا دوران حمل و تولد از همگان مخفی شده بود؛ همان‌طوری که در روایات شباهت‌های حضرت ابراهیم (علیه‌السلام) و حضرت موسی (علیه‌السلام) به امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) در پنهان بودن ولادت بیان شده است. (۲)
امام جواد (علیه‌السلام) هم می‌فرمایند: «تُخفی عَلی النّاسِ وِلادَتُه؛ ولادت او بر مردم مخفی است». (۳) این اشاره، هم می‌توانست راه را بر مدعیان مهدویت ببندد که ولادتشان آشکار بود و هم می‌توانست حیرت عصر غیبت صغرا را بکاهد.

۲٫ نسب

صَقرُ بن ابی دُلَف نقل می‌کند که از امام جواد (علیه‌السلام) شنیدم که فرمودند:
امام بعد از من پسرم علی است. امرش امر من و سخن او، سخن من و اطاعت از او، اطاعت از من است و امام بعد از او، پسرش حسن است که امر او، امر پدرش و سخن او، سخن پدرش و اطاعت از او، پیروی از پدرش است.
سپس سکوت کردند. عرض کردم: «ای فرزند رسول خدا! امام بعد از حسن کیست؟» امام جواد (علیه‌السلام) گریه شدیدی کردند و فرمودند:
امام بعد از حسن پسرش که قائم به حق منتظر است … . (۴)
امام جواد (علیه‌السلام) در روایت دیگری می‌فرمایند: «امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) سومین فرزندم است». (۵) معصومان درباره این مسأله، حدود نود روایت فرموده‌اند. (۶) علت زیاد بودن این گونه روایات، این است که ائمه قصد داشتند حسب و نسب و ویژگی‌های امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) به صورت کامل بیان شود تا انسان‌ها، فریب مدعیان را نخورند. مشخص بودن تمام این ویژگی‌ها یکی از امتیازات منحصر به فرد تفکر شیعه در باب منجی شناسی است. همه ادیان به منجی اعتقاد دارند، اما بحث هیچ کدام به اندازه شیعه در این باره شفاف و پر محتوا نیست. این مذهب به برکت احادیث معصومان، از همه مذاهب، گروه‌ها و ادیان بالاتر و برتر است.

۳٫ معرفی به اسم و القاب

۴۸ روایت درباره این که اسم و کنیه امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) همان اسم و کنیه پیامبر (صلّی الله علیه و آله و سلم) است وجود دارد. (۷) یکی از این احادیث، از امام جواد (علیه‌السلام) است که می‌فرماید: «امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) با پیامبر اکرم (صلّی الله علیه و آله و سلم) هم نام و هم کنیه است.» (۸)
البته در روایاتی مانند این روایت از امام جواد (علیه‌السلام)، آمده که جایز نیست اسم اصلی امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) ذکر شود. (۹) لذا برخی نام حضرت را به صورت جدا از هم (م،ح، م، د) می‌نویسند و حتی قایل به حرمت هستند. نظر برخی بزرگان در این مورد این است که این احادیث ناظر به عصر غیبت صغرا و زمان تقیه است و امروزه ذکر نام اصلی ایشان اشکالی ندارد. (۱۰)
از سوی دیگر، امام جواد (علیه‌السلام) در معرفی آخرین امام، از القابی استفاده نمودند که هشدارهایی نیز در پی آن آمده است. ایشان علت نامیدن حضرت به «قائم» را قیام بعد از فراموش کردن نام و یاد او بیان فرموده‌اند که اشاره به آسیبی با عنوان «فراموشی یاد امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف)» است. استفاده از واژه «قائم» برای معرفی امام دوازدهم، لفظی است که در ادبیات شیعه بسیار پر رنگ و در روایات اهل سنت بی‌درنگ است.
در ادامه راوی از امام جواد (علیه‌السلام) می‌پرسد: «چرا به امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) «منتظر» گفته می‌شود؟» امام می‌فرماید: «زیرا در غیبت او، عده‌ای مسلمان خالص انتظار حضرتش را می‌کشند.» (۱۱)
در همین باب، امام جواد (علیه‌السلام) که خود یکی از چراغ‌های هدایت هستند، امامان بعد از خود را با همین کلمه یاد فرموده‌اند، ولی از امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) با عنوان «چراغ مخفی و پنهان» یاد می‌کنند. (۱۲)

۴٫ غیبت و ویژگی‌های آن

طرح مسأله غیبت، از ابتدای تاریخ اسلام است (۱۳) و از همه معصومان روایاتی درباره غیبت امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) داریم. (۱۴) این مسأله در احادیث به عنوان یک سنت الهی مطرح گردیده، لذا چنان شایع و معمول شد که برخی از فرقه‌ها از همین مسأله سود جسته، قایل به غیبت امام خود شدند. به طور کلی، هر یک از فرقه‌های شیعی که در امامت یکی از ائمه توقف کردند و مسیر خود را از حق جدا ساختند، به نوعی غیبت امام خود را طرح کردند.
ائمه (علیهم‌السلام) برای گذر شیعه از وضعیت آغازین امامت امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف)، همه زمینه‌ها را فراهم کرده بودند. یکی از این زمینه‌سازی‌ها، عدم ارتباط مستقیم امام با مردم بود. امام جواد (علیه‌السلام) هم به این مسأله عنایت داشتند و در احادیث خود، مردم را به مسأله غیبت و مسائل مربوط به آن راهنمایی می‌کردند. اسماعیل بن مهران می‌گوید:
امام جواد (علیه‌السلام) دو مرتبه از مدینه به بغداد رفتند. اولین بار به حضرت عرض کردم: «فدات شوم! من در این راه بر شما نگران هستم، امر امامت پس از شما با کیست؟» حضرت امام جواد (علیه‌السلام) با لبان خندان فرمودند: «آن غیبتی که گمان می‌کنی در این سال نیست؟ …». (۱۵)
صَقرُ بن ابی دُلَف هم نقل می‌کند که از امام جواد (علیه‌السلام) شنیدم که می‌فرمودند:
همانا برای او غیبتی است که روزهای آن زیاد و مدت آن طولانی می‌شود؛ پس مخلصان انتظارش را می‌کشند و افراد شکاک انکارش می‌کنند و منکران، اعتقاد به او را مسخره می‌نمایند. کسانی که وقت مشخص می‌کنند، دروغ گویند و عجله کنندگان در عصر غیبت، هلاک می‌شوند و تسلیم شدگان در برابر قضای الهی در عصر غبت نجات می‌یابند. (۱۶)
چرا امام جواد (علیه‌السلام) به اصل وقوع غیبت تأکید فرموده‌اند و چرا همه امامان درباره غیبت امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) روایاتی نقل کرده‌اند. (۱۷)
در پاسخ باید گفت: غیبت برای جامعه شیعه تقریباً مسأله جدیدی به حساب می‌آمد. این مسأله برای انبیاء گذشته نیز صورت گرفته بود، اما در جاری شدن شط امامت و ولایت، غیبت مخصوص امام زمان است. لذا ائمه این مسأله را برای حفظ شیعه بیان فرموده‌اند. آنان برای نجات شیعه از گرفتاری و تباهی‌های آخرالزمان، همواره در گوش جان شیعه بیان کرده‌اند که: «آخرین حجت الهی دارای غیبت است» تا از گرداب‌های سهمگین نجات یابند.
امام جواد (علیه‌السلام) در این روایت، به طولانی بودن غیبت هم اشاره می‌فرماید: «له غیبه یکثرایامها و یطول امدها.»
دانستن دو ویژگی «کثرت ایام» و «طولانی بودن زمان» برای غیبت امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف)، هشدار مهمی است که برای جامعه شیعه توجه به آن اهمیت دارد. کسب آمادگی‌های لازم، مهیا شدن برای مدت طولانی، از دست ندادن روحیه امید و نیفتادن در دایره تردید و … ، از بهره‌های این فرمایش است. فرض کنید به گروهی گفته شود: رهبر شما، مدت زیادی در جمع شما نیست و به گروه دیگری نیز مشابه این سخن گفته شود. آیا نتایج این دو سخن یکی و همسان است؟ قطعاً امام جواد (علیه‌السلام) از به کار بردن واژه «کثرت» و «طولانی» برای مدت زمان غیبت امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) هدف و منظور خاصی داشته‌اند که احتمال آن است عبارات بعدی گویای این مقاصد باشد.
به عبارت دیگر، شک پیدا کردن به امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) از آسیب‌های عصر غیبت است که روایات از آن نهی کرده‌اند. (۱۸) تردید به امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) برای عصر ظهور نیست، زیرا ایشان در آن زمان، همه هستی را روشن می‌سازند. بنابراین در عصر غیبت، برخی‌ها به سبب طولانی شدن ایام غیبت، دچار تردید می‌شوند که اهل بیت ما را انذار داده و از آن بر حذر داشته‌اند. امام جواد (علیه‌السلام) می‌فرمایند:
وای به حال شخصی که در ایام غیبت نسبت به وجود امام عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) دچار شک بشود!
در مدت طولانی غیبت، شیعیان به شش گروه تقسیم می‌شوند که دو گروه (مخلصان و تسلیم شدگان) اهل نجات و چهار گروه (شکاکان، منکران، تعیین کنندگان وقت و عجله کنندگان) اهل هلاکت هستند. شک‌ها مقدس و نامقدسند. اگر شک سبب حرکت و رسیدن به حقیقت شود، مقدس است و اگر سبب انکار و ایستا گردد، مایه هلاکت و نابودی است. امام جواد (علیه‌السلام) شک درباره امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) را موجب انکار و هلاکت بیان فرمودند؛ زیرا مسأله مهدویت، پوشیده و دست نیافتنی نیست. اگر برای کسی در این باره شک حاصل شود، منابع رسیدن به حقیقت بسیار روشن و در دسترس است.
از آثار دیگر غیبت، گرفتاری‌ها و فتنه‌های عصر غیبت است. عبدالعظیم حسنی نقل کرده که امام جواد (علیه‌السلام) فرمودند:
هنگامی که فرزندم علی وفات یابد، چراغ دیگری پس از او نمایان شود؛ سپس [چراغ بعد از او] پنهان می‌گردد. پس وای بر کسی که شک کند. و خوشا به حال غریبی که با دین خود بگریزد! سپس به دنبال آن وقایعی روی دهد که در آن پیری بر پیشانی‌ها نقش بندد و کوه‌های سخت و سنگین از جای بجنبد. (۱۹)
فرار از فتنه برای حفظ دین، امری ضروری است. اسلام بر مسأله هجرت برای حفظ عقیده تأکید ورزیده است. اساساً قرآن هجرت را مایه پیدایش آزادی و آسایش می‌داند (۲۰) و آشکارا دستور می‌دهد که اگر در محیطی به خاطر عواملی نتوانستید آن چه را وظیفه دارید، انجام بدهید، به محیط دیگر هجرت کنید. (۲۱) اهل بیت (علیهم‌السلام) نیز در روایاتی راجع به حوادث و فتنه‌های آخرالزمان، این مسأله را سفارش کرده‌اند: (۲۲)
دین خود را حفظ کنید! اگر در منطقه‌ای ساکن هستید که اسیر فتنه‌ها شده‌اید یا از آن‌ها رنگ پذیرفته‌اید و به جای آن که امر به معروف و نهی از منکر کنید، در برابر شبهات و شهوت‌ها وظیفه خود را عمل نمی‌کنید و آلوده به معصیت‌ها شده‌اید، شایسته و لازم است برای حفظ دین خود و خانواده، به منطقه‌ای بروید که از فتنه‌ها خبری نیست یا شدت آن کم‌تر است.
هرگاه روایات آخرالزمان مرور می‌شود، برخی دچار ناامیدی می‌شوند و گمان می‌کنند هیچ راه و هیچ چاره‌ای برای مصون و محفوظ ماندن از شر این آسیب‌ها نیست، حال آن که در میان روایات، به روزنه‌های امیدی مانند وجود مؤمنان در آخرالزمان، حضور دانشمندان و مکان‌های ذی صلاحی نیز اشاره شده است. (۲۳)
پیدایش حیرت و سردرگمی، یکی دیگر از آثار غیبت است. امیه بن علی القیسی می‌گوید:
از امام جواد (علیه‌السلام) پرسیدم: امام بعد از شما کیست؟ فرمودند: «فرزندم علی و دو فرزند علی.» سپس مدتی سر را به زیر انداختند. سپس سر برداشتند و فرمودند: «در آتیه‌ای نزدیک حیرتی فرا می‌رسد …». (۲۴)
این سردرگمی و سرگردانی در عصر غیبت که برای جامعه شیعه به وجود آمده، (۲۵) رسالت علمای شیعه را سنگین‌تر نموده و بر علمای راستین، لازم است شیعیان دور افتاده از امام را سرپرستی نمایند. امام جواد (علیه‌السلام) می‌فرمایند:
هر کس سرپرستی یتیمان آل محمد (صلّی الله علیه و آله و سلم) همان‌هایی که از امامشان دور افتاده و در حیرت جهل غوطه‌ور در دستان دشمنان ناصبی ما اسیرند را بر عهده گیرد و ایشان را نجات داده، از سرگردانی برهاند و شیاطین را با دفع وسوسه‌هایشان مغلوب سازد و بر دشمنان اهل بیت (علیهم‌السلام) توسط حجت‌های پروردگار و دلایل امامانشان چیره شود، مقام و منزلتش نزد خداوند به بهترین وجهی برشخص عاید برتری یابد؛ فضیلتی به مراتب بالاتر از فضل آسمان بر زمین و عرش و کرسی و پرده‌های آسمان، و برتری این جماعت بر گروه عابدان، مانند فضیلتی است که ماه شب بدر بر کم سوترین ستاره آسمان دارد. (۲۶)
امام جواد (علیه‌السلام) ضمن بیان مقام والا و فضیلت فراوان سرپرستی یتیمان، توصیف و تشبیه زیبایی بیان فرمودند که عبارت است از:
۱٫ بالاتر از فضیلت آسمان بر زمین؛
۲٫ برتری آنان مانند نور ماه شب چهارده بر نور ضعیف یک ستاره دوردست.
معنای واقعی یتیم را از این روایت بهتر درمی‌یابیم. برخی گمان می‌کنند که یتیم، تنها به کسی گفته می‌شود که پدر و مادر خود را از دست داده؛ اما در حقیقت کسانی که در عصر غیبت، امامشان غایب است نیز یتیم هستند، زیرا طبق این روایت آن‌ها:
الف) از امامشان دور افتاده‌اند؛
ب) در حیرت جهل فرورفته‌اند؛
ج) دشمنان، آن‌ها را اسیر خود ساخته‌اند.
بنابراین، باید برای سرپرستی این گونه از ایتام کاری کرد و نگذاشت آن‌ها دچار زیان شوند. امام صادق (علیه‌السلام) در این باره می‌فرمایند:
علمای شیعه در مرزهایی که شیطان و ایادی او در پشت آن‌ها کمین کرده‌اند، پاسداری داده، آن‌ها را از این که بر شیعیان ناتوان هجوم برند، بازمی‌دارند و اجازه نمی‌دهند که شیطان و پیروان او و دشمنان اهل بیت (علیهم‌السلام) بر ضعفای شیعه تسلط یابند. (۲۷)
علما و بزرگان شیعه تاکنون ایتام آل محمد (صلّی الله علیه و آله و سلم) را با تألیف، تحقیق، تبلیغ و مجاهدت‌های فراوان سرپرستی کرده‌اند. (۲۸)
یکی از مسائلی که در عصر غیبت مطرح می‌شود، محل سکونت حضرت است. امیه بن علی القیسی می‌گوید:
از امام جواد (علیه‌السلام) پرسیدم: در عصر غیبت به کجا پناه ببریم؟ حضرت مدتی سکوت کردند، آن گاه سه بار فرمودند: «جایی نیست». دوباره سؤال خود را تکرار کردم، فرمودند: «به مدینه». عرض کردم: کدام یک از شهرها منظورتان است؟ فرمودند: «همین مدینه که ما در آن هستیم، مگر غیر از این جا، مدینه‌ای دیگر هم هست؟». (۲۹)
درباره مکان زندگانی حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) در عصر غیبت کبرا، هیچ دلیل قطعی بر مکان خاصی نداریم، اما در روایات به مکان‌هایی مانند مدینه دشت حجاز، (۳۰) کوه رضوی، (۳۱) جابلقا و جابلسا، (۳۲) بیت الحمد (۳۳) و مکان‌های دیگری اشاره شده است. امام جواد (علیه‌السلام) به محل زندگانی آن حضرت در عصر غیبت، به شهر مدینه اشاره کرده‌اند.
امام صادق (علیه‌السلام) نیز هنگامی که از غیبت کبرا بحث می‌کنند، می‌فرماید: «چه جایگاه خوبی است، مدینه!» (۳۴) هنگامی که از امام حسن عسکری (علیه‌السلام) پرسیدند: «اگر حادثه‌ای برای شما روی دهد، کجا از فرزند بزرگوارتان سراغ بگیریم؟» حضرت فرمودند: «در مدینه». (۳۵)
بنابراین مدینه یکی از مکان‌هایی به شمار می‌آید که متعلق به زندگانی شخصی حضرت است؛ البته اقامتگاه امام به این شهر منحصر نیست؛ ایشان امام شرق و غرب عالم و امام جغرافیا هستند.

۵٫ انتظار، وظایف منتظران

مسأله انتظار، یکی از محورهای مهم در وایات مهدوی امام جواد (علیه‌السلام) است.
حضرت عبدالعظیم حسنی (علیه‌السلام) می‌فرماید:
بر مولای خود امام جواد (علیه‌السلام) وارد شدم و می‌خواستم از قائم پرسش کنم که آیا این حضرت مهدی هستند یا غیر ایشان. امام آغاز سخن کردند و فرمودند: «ای ابوالقاسم! قائم ما همان مهدی است؛ کسی که واجب است در غیبتش، او را انتظار کشند و … برترین اعمال شیعیان ما انتظار فرج است.» (۳۶)
امام جواد (علیه‌السلام) در ابتدای این روایتس، مطالبی درباره وجوب انتظار بیان فرموده و در پایان نیز تأکید می‌ورزند که این انتظار با فضیلت‌ترین اعمال است. بنابراین انتظار، تنها یک حالت روانی نیست؛ بلکه «عمل» است و کار معمولی نیست، بلکه «با فضیلت‌ترین اعمال» است؛ یعنی انتظار حرکت، تلاش، تکاپو و عمل است.
ایشان در روایت دیگری می‌فرماید: «افراد مخلص در غیبت امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) انتظار آن حضرت را می‌کشند». (۳۷) یکی از معیارهای شناخت منتظران حقیقی، خالص بودن آن‌ها از هر گونه تردید است. به عبارت دیگر، این که عده‌ای منتظر امام هستند و برخی هم منتظر نیستند، به این علت است که عده‌ای مخلص هستند و برخی نیستند. اگر دل و فکر کسی خالص از هرگونه انکار و شک و باشد، منتظر دلدار می‌شود.
از آسیب‌هایی که احتمال دارد منتظران گرفتار آن شوند، توقیت و تعجیل است که امام جواد (علیه‌السلام) درباره اولی می‌فرماید: «افرادی که برای ظهور امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) وقت مشخص می‌کنند، دروغ‌گو هستند». و در این زمینه، روایات بسیاری از ناحیه معصومان رسیده است که از شیعیان خواسته شده از تعیین وقت ظهور بپرهیزند و کسانی را که وقت مشخص می‌کنند تکذیب نمایند. (۳۸)
امام جواد (علیه‌السلام) درباره آسیب تعجیل در عصر انتظار می‌فرماید: «عجله کنندگان در عصر غیبت هلاک می‌شوند.» این امر در روایات نکوهش شده است. (۳۹) عجله‌ای که در این روایات مذمت شده، ضد صبر و تسلیم است که مایه شتاب‌زدگی بدون تهیه مقدمات و باعث بروز تردید می‌شود؛ ولی اگر خواهان کارهایی باشیم که باعث سرعت و شتاب در امر ظهور است، مذموم نیست. برخی‌ها بدون زمینه‌سازی و تهیه مقدمات، دست به اقدام می‌زنند که از آن نهی شده است.
راه نجات از توقیت و تعجیل، همان مسأله تسلیم است که امام جواد (علیه‌السلام) می‌فرمایند:
آن‌هایی که در برابر قضا و قدر الهی در عصر غیبت صبر داشته و تسلیم باشند، نجات می‌یابند.
یکی از وظایف شیعیان در عصر غیبت نیز «تسلیم» است. اگر کسی تسلیم نباشد و صبر ننماید و عجله کند، قطعاً نجات نمی‌یابد. همان طوری که در روایات بسیاری به این مسأله اشاره شده است. (۴۰) شخصی که از دایره تسلیم در عصر غیبت خارج شود، گرفتار افراد فرصت طلب یا مهدی‌های دروغین می‌گردد یا در وادی نومیدی و تردید، انکار، تأویل و توجیه بی‌خردانه، تمسخر و ترک وظایف می‌افتد. ممکن است کسی بگوید: روایاتی وجود دارد که ما را به دعا برای تعجیل فرج امر نموده‌اند و بر اساس این احادیث عجله کردن مطلوب است؟
در پاسخ می‌گوییم: دعا کردن برای فرج مخالف با تسلیم نیست و شکایت بر غیبت اشکال ندارد: «اللّهم نَشکو الیکَ فَقدَ نَبِیّنا وَ غَیبه ولینا وَ کَثرَه عَدوّنا …» (۴۱) اما اگر این شِکوه، به مرز شتاب‌زدگی و کارهای عجولانه و گاه اعتراض به قضا و قدر پروردگار متعالی بینجامد، مخالف تسلیم است و قطعاً مطلوب نیست. دعا برای تعجیل فرج، نشانه رضایت به قضا و قدر الهی است و مخالف با صبر و تسلیم و انقیاد نیست. (۴۲) یکی از معجزات و کرامات عصر ظهور یا عصر غیبت برای امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) پیچیده شدن زمین یا همان «طی الارض» است که به پیمودن مسافت‌های طولانی در مدت بسیار کم گفته می‌شود. قطعاً حجت خدا در همین زمان، کشف و کرامات بسیاری دارند که «طی الارض» ساده‌ترین و ابتدایی‌ترین آنان است.

۶٫ یاران

روایاتی درباره تعدد یاران حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) نقل شده که آنان ۳۱۳ نفر به تعداد اصحاب بدر هستند. (۴۳) در برخی روایات هم بیش‌تر (۴۴) که درباره این روایات گفته شده:
آمارهای یاد شده با یکدیگر تعارض ندارند، بلکه در طول یک دیگرند و در مجموع، نشان‌گر سیر تکاملی یارانند. ۳۱۳ نفر، نخستین گروندگان هستند که با اجتماع آنان، دعوت آغاز می‌شود؛ سپس ده هزار یا دوازده هزار که نیروهای مهم انقلاب جهانی را تشکیل می‌دهند، به سرعت به آن‌ها می‌پیوندند و پس از پاک سازی حجاز، توده‌های انبوه از سراسر جهان به حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) می‌پیوندند. (۴۵)

بیشتر بخوانید: حضرت مهدی در کلام امام جواد علیهماالسلام

امام جواد (علیه‌السلام) درباره یاران حضرت می‌فرماید:
… اصحابش ۳۱۳ تن، به تعداد اصحاب بدر از دورترین نقاط زمین به گرد او جمع گردند و این همان فرمایش خدای تعالی است که فرمود: «هر کجا باشید، خداوند همگی شما را می‌آورد، در حقیقت، خدا بر همه چیز تواناست». (۴۶)
درباره یاران ایشان در این روایت به سه نکته اشاره شده:
الف) تعداد یاران خاص؛ اجتماع یاران؛ فراگیر بودن یاران.
اما درباره نحوه اجتماع آنان نیز مطالبی در روایات آمده (۴۷) که یاران آن حضرت در روز روشن روی ابر سوار می‌شوند. (۴۸) در روایتی هم آمده است: «آن‌ها شبانه از رختخواب‌هایشان ناپدید می‌شوند و صبح در مکه هستند» که از طی الارض حکایت می‌کند. امام محمدباقر (علیه‌السلام) می‌فرماید:
شیعیان و یاران حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) از سراسر زمین به سوی او حرکت می‌کنند؛ زمین زیر پایشان پیچیده و جمع می‌شود و با طی الارض به امام می‌رسند و با او بیعت می‌کنند. (۴۹)
امام جواد (علیه‌السلام) در روایت دیگری می‌فرماید:
هرگاه ۳۱۳ نفر مخلص نزد حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) جمع می‌شوند، خداوند متعالی او را ظاهر می‌سازد و هرگاه تعداد به ده هزار نفر برسد، آن حضرت با اجازه پروردگار خروج و قیام می‌فرماید. (۵۰)
در این قسمت از روایت، فرق ظریفی بین ظهور و خروج گذاشته شده است: شرط ظهور، جمع شدن ۳۱۳ نفر، اما شرط خروج و قیام، اجتماع ده هزار نفری است؛ لذا مشخص می‌شود روایاتی که ظهور امام را هم‌زمان با ندای آسمانی و در بیست و سوم ماه رمضان و قیام در روز عاشورا، بیان می‌کنند – که حدود سه ماه و هفده روز بین آن‌ها فاصله است – نیز هم سو با این روایت است.

۷٫ علایم ظهور

امام جواد (علیه‌السلام) درباره حوادث و فتنه‌هایی که پیش از ظهور امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) در دوران غیبت اتفاق می‌افتد مطلبی فرموده‌اند که در میان آن ها، از علایم ظهور هم سخن به میان آمده است؛ برای مثال، اولین نشانه حتمی ظهور خروج سفیانی است که روایات زیادی را به خود اختصاص داده است. (۵۱) نام مشهور وی، «عثمن بن عنبسه» است (۵۲) که در روایات با عناوین پلیدترین انسان، سرخ روی، بور، زاغ چشم، (۵۳) آبله‌رو، دارای چهره وحشتناک و از تبار یزیدبن ابی سفیان بیان شده که پس از خروج در شام و به تصرف درآوردن سوریه، اردن و فلسطین، به سوی عراق می‌رود و بعد از جرم و جنایت در کوفه و نجف، خبر ظهور امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) در مکه را دریافت می‌کند. او برای جنگ با حضرت، سپاه به سوی مکه معظمه می‌فرستد. چون سپاهیان به سرزمین «بیداء» می‌رسند، جبرئیل امین فریاد برمی‌آورد: «ای سرزمین «بیداء»، این گروه ستمگر را در کام خود فرو ببر!» لذا زمین شکافته شده، سپاه او را در کام خود فرو می‌برد. (۵۴)
ابوهاشم داوود بن قاسم جعفری می‌گوید:
در محضر امام جواد (علیه‌السلام) بودیم و سخن از سفیانی و آن چه در روایات آمده، به میان آمده که آمدن او از حتمیات است. به آن حضرت عرض کردم: آیا خداوند متعالی را در امور حتمی بدائی است؟ فرمودند: آری. عرض کردیم: پس می‌ترسیم که در مورد قائم نیز بداء حاصل شود؟ حضرت فرمود: «قائم از وعده‌هاست و خداوند برخلاف وعده خود رفتار نمی‌کند». (۵۵)
طبق این روایت، می‌توان معتقد شد که در علایم حتمی مانند خروج سفیانی، احتمال بداء وجود دارد؛ یعنی در شرایط و کیفیت خروج و برنامه‌های سفیانی تغییری صورت بگیرد، نه این که اصل سفیانی بداء بپذیرد. (۵۶)

۸٫ ظهور

ظهور یکی از مسائل قطعی نزد شیعیان است. امام جواد (علیه‌السلام) در این باره می‌فرماید:
اگر از عمر دنیا فقط یک روز باقی مانده باشد، خداوند آن روز را طولانی می‌گرداند تا این که امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) در آن روز ظهور کند …» (۵۷)
همانند این موضوع، در روایات دیگر نیز تکرار شده (۵۸) که بیان می‌کند ظهور حتمی، قطعی و انکارناپذیر است. قطعاً روزی پرده‌های غفلت و غیبت کنار می‌رود و همگان شاهد ظهور حضرت و برپایی حکومت عدل گستر او خواهند بود.
امام جواد (علیه‌السلام) در ادامه فرمودند:
خدای تعالی امر او را در یک شب اصلاح فرماید، چنان که امر حضرت موسی کلیم الله را اصلاح فرمود؛ او رفت تا برای خانواده‌اش شعله آتش بیاورد، اما چون برگشت، پیامبر بود. (۵۹)
برخی می‌پرسند با توجه به روایات علایم ظهور مانند قیام سفیانی و مبارزه او با حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) چگونه ظهور حضرت ناگهانی است؟
در جواب این سؤال توضیحاتی ذکر شده که عبارتند از:
۱٫ ممکن است مقصود از «یک شب» کنایه از سرعت باشد و از آن جایی که معارضه با مخالفان به سرعت و گاه با اعجاز صورت می‌گیرد، از تعبیر به یک شب استفاده شده است.
۲٫ ممکن است مقصود از اصلاح امر در یک شب، بروز و ظهور حضرت باشد ولی پیروزی نهایی به طول انجامید.
امام جواد (علیه‌السلام) در روایت دیگر، به دو نکته درباره ظهور اشاره می‌فرمایند:
الف) پیچیده شدن زمین؛
ب) هموار شدن سختی‌ها.
یکی از معجزات و کرامات عصر ظهور یا عصر غیبت برای امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) پیچیده شدن زمین یا همان «طی الارض» است که به پیمودن مسافت‌های طولانی در مدت بسیار کم گفته می‌شود. قطعاً حجت خدا در همین زمان، کشف و کرامات بسیاری دارند که «طی الارض» ساده‌ترین و ابتدایی‌ترین آنان است. اما در مورد عصر ظهور، روایاتی به این مسأله اشاره کرده‌اند. امام رضا (علیه‌السلام) می‌فرماید:
هنگامی که حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) ظهور می‌کند، زمین از نور خداوند روشن می‌شود و زمین زیر پای آن حضرت به سرعت حرکت می‌کند. (۶۰)
امام محمدباقر (علیه‌السلام) می‌فرماید:
یاران حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) از سراسر زمین به سوی او حرکت می‌کنند؛ زمین زیرپایشان پیموده می‌شود و با طی الارض به امام می‌رسند و با او بیعت می‌کنند.
در مورد هموار شدن همه سختی‌ها، روایت‌های زیادی وجود دارد که در دولت جهانی امام عصر مسأله‌ای وجود ندارد که باعث رنج و دشواری دنیوی و بی‌ارزش باشد. به برکت امام و دست‌آوردهای حکومت ایشان، همه سختی‌ها به آسانی و همه مشکلات به شیرینی تبدیل می‌شود. اما تمام این برکات، مکانیسم خاص خود را دارد. همان طوری که در قرآن می‌خوانیم: «اگر اهل شهرها ایمان می‌آوردند و تقوا پیشه می‌کردند، برکاتی از آسمان و زمین به رویشان می‌گشودیم». (۶۱)

۹٫ حکومت

حاکمیت امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) یکی از موضوعاتی است که معصومان به آن تأکید کرده‌اند و در بیش از صد روایت آمده است. (۶۲) جهان پس از ظهور آن حضرت، پر از عدل و داد می‌شود و در همه هستی سایه می‌افکند. تلقی اصحاب حضرت هم همین بوده است. عبدالعظیم حسنی می‌گوید:
به امام جواد (علیه‌السلام) گفتم: امیدوارم شما قائم اهل بیت محمد (صلّی الله علیه و آله و سلم) باشید که زمین را پر از عدل و داد نماید، هم چنان که آکنده از ظلم و جور شده باشد … امام جواد (علیه‌السلام) فرمودند: «سوگند به کسی که محمد (صلّی الله علیه و آله و سلم) را به نبوت مبعوث فرمود و ما را به امامت مخصوص گردانید، اگر از عمر دنیا جز یک روز باقی مانده باشد، خداوند آن روز را طولانی گرداند تا در آن قیام کند و زمین را پر از عدل و داد نماید، هم چنان که آکنده از ظلم و جور شده باشد». (۶۳)
گسترش عدالت با جمله «یملأ الارض عدلاً و قسطاً کما ملئت جوراً و ظلماً» از مشهورترین سخنانی است که درباره امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) وارد شده و در احادیث بارها تکرار گردیده است. این عبارت کوتاه، نکات متعددی را در خود جای داده که عبارتند از:
الف) تعبیر «یملاءالارض»، می‌رساند حکومت امام جهانی است؛ زیرا الف و لام در کلمه ارض جنس است و همه زمین را شامل می‌شود و پر شدن همه زمین از عدل و داد عمومی و فراگیر است.
ب) تعبیر قسط و عدل می‌فهماند منجی اسلام صرفاً کارکرد معنوی ندارد بلکه کارکرد اجتماعی نیز دارد؛ زیرا حوزه اقتصاد، اجتماع و فرهنگ را شامل می‌شود.
ج) معنای عدل و قسط و هم‌چنین ظلم و جور با هم تفاوت دارد. (۶۴) هر چند عدل و قسط معمولاً در کنار یک دیگر و یا به جای یک دیگر به کار می‌روند، موارد کاربرد متفاوتی دارند. نقطه مقابل عدل، ظلم است نه جور، (۶۵) و قسط نقطه مقابل جور است. فرق بین عدل و قسط این است که عدالت یعنی حق دیگری گرفته نشود و قسط این است که بین افراد تبعیض نشود؛ پس ظلم، به نفع خویشتن گرفتن و جور، حق کسی را به دیگری دادن است. (۶۶) مثلاً امام علی (علیه‌السلام) در پاسخ به مالک اشتر و یارانش که از ایشان می‌خواستند تا سهم آنان از بیت المال را به زیاده‌خواهان دهد، فرمودند: «أتَأمُرُونِّی أنأَ طلُبَ النَّصرَ بِالجَور؛ آیا از من می‌خواهید تا پیروزی را با جور طلب کنم؟» (۶۷) حضرت علی (علیه‌السلام) با آن که آنان راضی هستند اما سهم آن‌ها را به زیاده‌خواهان نمی‌دهد، زیرا جور هست اگرچه ظلم نیست.
د) حاکمیت وگسترش عدالت در این بیان، موجب امید و نشاط می‌شود؛ زیرا وعده غلبه حتمی حق بر باطل و استقرار حکومت اسلامی امیدساز است.
یکی دیگر از جلوه‌های حکومت مهدوی که نشأت گرفته از عدالت است، بروز و ظهور قهر و انتقام الهی است. امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) جلوه رحمت الهی هستند و مانند اجداد طاهرینشان مهربان‌ترین فرد هستی؛ اما درباره انتقام گرفتن از گذشتگان باید گفت: رجعت بدکاران مانند کسانی که به اهل بیت (علیهم‌السلام) ظلم کردند، بی‌شک درست است و امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) منتقم این خاندان است. (۶۸)

۱۰٫ دعا

امام جواد (علیه‌السلام) در قنوت نماز، بعد از اقرار به بزرگی خداوند و سپاس الهی، ظلم ستمکاران را بیان می‌کنند که موجب دوری مردم از هدایت و غیبت امام عصر شد و نام آخرین حجت الهی را بر زبان جاری می‌سازند و می‌گویند:
خدایا! … آنان که بندگانت را گمراه کرده و کتابت را تحریف نموده و احکامت را عوض کرده و حقت را منکر شده و در جایگاه اولیائت جای گرفتند و بر اثر جسارت بر تو و ستم نمودن بر خاندان پیامبرت، گمراه شده و بندگانت را گمراه کردند … و زمینت را در کوری و کری و تاریکی وحشتناکی قرار دادند … پس خدایا! ایمان آورندگان را بر دشمنت و دشمن دوستانت یاری فرما تا پیروز گردند، و به سوی حق بخوانند، و پیرو امام منتظر باشند که به عدالت قیام می‌کند. خدایا! بر دشمنانت و دشمنان آنان عذاب و آتش دوزخت را دو چندان گردان! عذابی که آن را از گروه ستمگران بازنمی‌داری … (۶۹)
در قنوت دیگری بعد از دعاهای فراوانی به خداوند متعال عرضه می‌دارند:
… خداوندا! آن گروهی را که ایمان آوردند، یاری و تأیید فرما تا بر دشمنانت و دشمنان دوستانت پیروز شوند و آن‌ها را به حق و حقیقت فراخوانند و دنباله‌رو امام منتظری باشند که برای برقراری عدل و داد قیام می‌کند … . (۷۰)
و در دعایی که بعد از نماز سفارش کرده‌اند آمده است:
… خدایا! ولی‌ات فلانی را از پشت سر، و از طرف راست، و از طرف چپ، و از بالای سر، و از زیر پا حفظ فرما، و عمرش را طولانی گردان، و او را قیام کننده به امرت و یاور دینت قرار بده، و آنچه دوست دارد و چشمش به آن روشن می‌گردد، به او بنمایان و نیز در مورد خود و فرزندان و خاندان و اموال و شیعیان و دشمنش نیز این چنین عمل کن، و به دشمنانش از او چیزی را نشان بده که از آن می‌ترسند، و به او درباره ایشان آن چیزی را نشان بده که دوست دارد و چشمش روشن می‌گردد، و سینه‌های ما و سینه‌های گروه مؤمنان را به واسطه او شفا عنایت فرما! (۷۱)
امام جواد (علیه‌السلام) با اختصاص بخشی از نیایش‌هایش به امام مهدی (علیه‌السلام)، به ما درس می‌دهند که در برابر این مسأله بی‌اعتنا نباشیم. هم چنین توجه به این‌گونه دعاها، شایستگی دعا برای امام را در این زمان برجسته می‌سازد.

نتیجه

اندیشه مهدویت در عصر امام جواد (علیه‌السلام) بی‌فروغ نبود و روایات ایشان درباره تولد مخفیانه، معرفی امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) به عنوان سومین فرزندش، وجوب انتظار در زمان غیبت، حتمیت ظهور، وجوب اطاعت در زمان ظهور، همنام بودن آخرین امام با نام پیامبر، غیبت، حرمت تسمیه، دستاوردهای دولت امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف)، اشاره به یاران آن حضرت، علت نامیدن ایشان به لفظ قائم و منتظر، حیرت برخی در زمان امامت آن حضرت و دعا بعد از نماز صبح و بعد از هر نماز برای امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) است.
از این گونه نقل‌ها و تعداد کم روایات، می‌توان دریافت که التهابات جامعه شیعی در زمان امام جواد (علیه‌السلام) گسترش و نفوذ داشته که ویژگی‌های قائم منتظر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) برای برخی شیعیان و حتی شماری از بزرگان مانند جناب عبدالعظیم حسنی روشن نبوده است. البته طبیعتاً این دوره را نمی‌توان با دوره امام باقر (علیه‌السلام) و امام صادق (علیه‌السلام) مقایسه کرد؛ از سوی دیگر، امامان تا زمان امامت امام جواد (علیه‌السلام) معارف بسیاری درباره مهدویت بیان کرده بودند. به همین جهت، به نظر می‌رسد این ابهامات یا به اوضاع سیاسی دشوار آن دوره مربوط می‌شود؛ یا سؤالات از مباحث جزئی است و یا ابهام‌هایی ناشی از شبهات مطرح شده در جامعه آن دوره است.
منبع مقاله :
جمعی از نویسندگان؛ (۱۳۹۵)، مجموعه مقالات همایش سیره و زمانه امام جواد (علیه‌السلام) (جلد سوم)، قم: انتشارات مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه، چاپ اول.

دیگر ...